Bireyi “düzeltmeye” değil, var olan potansiyelini en üst düzeye çıkarmaya, bağımsızlık düzeyini artırmaya ve toplum içinde onurlu bir yaşam sürmesini sağlamaya odaklanmak.
Temel İlkeler:
- Erken Müdahale: Ne kadar erken başlanırsa, beyin gelişimi o kadar çok desteklenir.
- Bireyselleştirme: Her bireyin güçlü ve zayıf yönleri farklıdır.
- Aile Katılımı: Aile, eğitim ekibinin en önemli parçasıdır.
- İşlevsellik: Öğretilen her becerinin günlük hayatta bir karşılığı olmalıdır.
Tanı, Değerlendirme ve Planlama (Temel Aşama)
Programın temeli doğru ve kapsamlı bir değerlendirmedir. Sadece IQ puanı değil, bireyin günlük hayatta ne yapabildiği önemlidir.
- Tıbbi Değerlendirme: Genetik testler, nörolojik muayene, işitme ve görme taramaları. Eşlik eden tıbbi durumların (epilepsi, kalp sorunları, tiroid vb.) tespiti ve tedavisi.
- Psiko-Eğitsel Değerlendirme: Zihinsel işlevlerin yanı sıra, uyumsal davranışların (iletişim, öz bakım, sosyal beceriler) standart testlerle (örn. Vineland Uyumsal Davranış Ölçekleri) ölçülmesi. Türkiye’de bu süreç Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM) üzerinden yürütülür.
- BEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı) Hazırlanması: Değerlendirme sonuçlarına göre, kısa ve uzun vadeli hedefleri içeren resmi bir yol haritasının oluşturulması.
Gelişimsel Alanlara Göre Destek Modülleri
Bu modüller bireyin ihtiyacına göre eş zamanlı olarak uygulanır.
Modül A: Öz Bakım ve Günlük Yaşam Becerileri (En Kritik Alan)
Hedef: Mümkün olan en yüksek bağımsızlık seviyesine ulaşmak.
- Temel Öz Bakım: Tuvalet eğitimi, kendi başına yemek yeme, giyinip soyunma, diş fırçalama, banyo yapma. Bu beceriler küçük adımlara bölünerek (zincirleme yöntemi) öğretilir.
- Ev İçi Beceriler: Basit ev işlerine yardım etme (oyuncak toplama, masa silme), ilerleyen yaşlarda basit yemekler hazırlama (tost yapma vb.).
- Toplumsal Yaşam Becerileri: Para tanıma ve kullanma, alışveriş yapma, toplu taşıma kullanma, saat okuma, takvim kullanma.
- Güvenlik Becerileri: Ev kazalarından korunma, yabancılarla iletişim kuralları, acil durum numaralarını bilme, cinsel istismardan korunma eğitimi (mahremiyet eğitimi).
Modül B: İletişim ve Dil Becerileri
Hedef: Kendini ifade etme ve başkalarını anlama becerisini geliştirmek. Davranış sorunlarının çoğu iletişim eksikliğinden kaynaklanır.
- Alıcı Dil: Yönergeleri anlama, nesneleri ve eylemleri tanıma.
- İfade Edici Dil: Ses çıkarma, kelime söyleme, cümle kurma.
- Alternatif ve Destekleyici İletişim (ADİS / AAC): Konuşma sınırlıysa veya yoksa; resimli kartlar (PECS), iletişim tabletleri, işaret dili veya jest-mimik kullanımının öğretilmesi. Bu hayati önem taşır.
- Sosyal İletişim: Sıra alma, göz teması kurma, sohbet başlatma ve sürdürme.
Modül C: Sosyal ve Duygusal Gelişim
- Duyguları Tanıma ve Yönetme: Kendi duygularını isimlendirme (mutlu, üzgün, kızgın) ve öfke nöbetleriyle başa çıkma stratejileri.
- Sosyal Beceriler Eğitimi: Arkadaşlık kurma, paylaşma, kurallara uyma. “Sosyal Öyküler” yöntemi ile belirli durumlarda nasıl davranılması gerektiğinin öğretilmesi.
- Oyun Becerileri: (Özellikle küçük yaşlarda) Sembolik oyun, kurallı oyunlar ve grup oyunlarına katılım.
Modül D: Akademik Beceriler (İşlevsel Odaklı)
Hedef: Günlük hayatta işe yarayacak akademik bilgileri edinmek.
- İşlevsel Okuma-Yazma: Kendi adını yazma, tabelaları okuma (Giriş, Çıkış, WC, Dur), market listesi okuma, basit mesajlar yazma.
- İşlevsel Matematik: Sayı sayma, para hesabı yapma, ölçüleri anlama (yarım, tam, litre), saati okuma.
Modül E: Motor Gelişim ve Duyusal Bütünleme (Ergoterapi ve Fizyoterapi)
Hedef: Bedensel koordinasyonu ve duyusal işlemlemeyi iyileştirmek.
- Kaba Motor: Yürüme, koşma, denge, top oynama gibi büyük kas becerileri.
- İnce Motor: Kalem tutma, makas kullanma, düğme ilikleme, ayakkabı bağlama gibi el-göz koordinasyonu gerektiren beceriler.
- Duyusal Bütünleme: Çevreden gelen duyusal bilgileri (ses, ışık, dokunma) doğru işleyemeyen bireyler için ergoterapi desteği.
Aile Destek ve Eğitim Programı
Aile bu sürecin belkemiğidir. Aile güçlenmeden çocuk güçlenemez.
- Psikolojik Destek: Tanıyı kabullenme süreci, yas süreci, stres yönetimi ve tükenmişlikle başa çıkma konusunda profesyonel destek.
- Eğitimci Olarak Aile: Evde uygulanacak becerilerin aileye öğretilmesi. “Ev ödevleri” değil, günlük rutinlerin içine eğitimi yedirme (örn. yemek yerken renkleri konuşmak).
- Yasal Haklar Danışmanlığı: Engelli hakları, bakım maaşları, eğitim hakları konularında bilgilendirme.
- Kardeş Desteği: Engelli bireyin kardeşlerinin de yaşadığı zorlukların farkında olunması ve desteklenmesi.
Geçiş Dönemleri ve Yetişkinlik (Gelecek Planlaması)
Genellikle en çok ihmal edilen aşamadır. Okul bittikten sonra ne olacak?
- Ergenlik Dönemi Eğitimi: Vücut değişiklikleri, mahremiyet, uygun sosyal davranışlar ve cinsel eğitim.
- Mesleki Eğitim ve İş Koçluğu: Bireyin ilgi ve yeteneklerine göre mesleki atölyelerde eğitim (örn. paketleme, basit montaj, tarım, hizmet sektörü). “Destekli İstihdam” modelleri ile iş yerinde bir koç eşliğinde çalışmanın sağlanması.
- Bağımsız/Destekli Yaşam Modelleri: Aileden sonra nerede ve nasıl yaşayacağının planlanması. Yarı bağımsız yaşam evleri veya grup evleri gibi modellerin araştırılması.
Zihinsel yetersizlik destek programı, bir bina inşa etmek gibidir. Temeli sağlam bir değerlendirme ve aile desteğidir. Tuğlaları ise günlük yaşam becerileri, iletişim ve sosyal becerilerdir. Sabır, tutarlılık ve sevgi bu binanın harcıdır.