Bilişsel işlem temelli akademik eğitim raporu; öğrenme güçlüğü, disleksi veya diskalkuli yaşayan bireylerin akademik başarısızlık nedenlerini, yüzeysel bilgi eksikliği yerine merkezi sinir sistemindeki işlemleme hatalarında arayan ve bu mekanizmaları onaran nöro-bilişsel müdahale protokollerini tanımlar. Temelini PASS Teorisinden alan Türkçe PREP ve Matematik Becerilerini Geliştirme programları, çocuğa doğrudan ders içeriği yüklemek yerine, beynin bilgiyi algılama, sıraya koyma ve anlamlandırma kapasitesini artırarak kalıcı bir öğrenme altyapısı inşa eder. Bu yöntem standart özel derslerin aksine, öğrencinin işlemci hızını ve verimliliğini artırarak okuma ve matematik performansını potansiyelinin zirvesine taşımayı hedefler.
Çocuğum çok çabalamasına rağmen neden PREP sistemine ihtiyaç duyar?
Geleneksel eğitim sistemi, bir bilgisayara sürekli yeni dosyalar yüklemeye benzer. Çocuğa sürekli konu anlatılır, test çözdürülür. Ancak bilgisayarın işlemcisi yavaşsa veya hata veriyorsa, dünyanın en iyi dosyasını da yükleseniz o program çalışmaz. Özel öğrenme güçlüğü yaşayan veya akademik performansı potansiyelinin altında kalan çocuklarda durum budur.
Bizim PREP (PASS Okuma Güçlendirme Programı) dediğimiz sistem, çocuğa yeni bir konu öğretmekten ziyade, beynin öğrenme mekanizmasını tamir etmeye odaklanır. Beynimizin değişebilme ve gelişebilme yeteneği vardır; buna nöroplastisite diyoruz. Eğer beynin okuma veya matematik ile ilgili bölgesi zayıf çalışıyorsa, orayı doğru egzersizlerle güçlendirebiliriz. Bu program, çocuğun “balık yemesini” değil zihinsel olarak “balık tutmasını” sağlayan bir rehabilitasyon sürecidir. Sorun yüzeysel bir tembellik değil nörolojik bir işlemleme farklılığıdır ve çözüm de bu mekanizmaya yönelik olmalıdır.
Akademik başarıyı belirleyen PASS Teorisi ve Bilişsel İşlemler nelerdir?
Bu sistemin temelinde, zekayı durağan bir puan değil işleyen bir süreç olarak gören PASS teorisi yatar. Okul başarısı için beynin dört temel pistonunun uyumlu çalışması gerekir. Özellikle okuma ve matematik becerilerinde, “Ardıl İşlem” ve “Eşzamanlı İşlem” dediğimiz iki mekanizma hayati önem taşır. Bunları anlamanız, çocuğunuzun neden zorlandığını çözmenizi sağlayacaktır.
Ardıl İşlem beynin bilgiyi sıraya koyma becerisidir. Bir telefon numarasını ezberlemek, kelimeleri hecelerken sesleri sıraya dizmek veya bir matematik işleminde basamakları takip etmek bu beceriyle olur. Eşzamanlı İşlem ise parçaları birleştirip bütünü görmektir. Okuduğu paragrafın ana fikrini anlamak, geometrik şekilleri kavramak veya bir problemin mantığını kurmak bu alanın işidir.
Bu alanlardaki zayıflık belirtileri şunlardır:
Kelimeleri hatalı okuma
Ritmik saymada zorlanma
Harfleri karıştırma
Okuduğunu anlamama
Şakaları veya imaları kaçırma
Yönleri karıştırma
Matematik sembollerini karıştırma
Uzmanlar neden cevabı söylemez ve PREP Strateji Keşfi nasıl işler?
Bu programın en şaşırtıcı yanı uygulama sırasında uzmanın takındığı tavırdır. Klasik bir öğretmenden beklenen, çocuk yapamadığında doğrusunu göstermesidir. Ancak PREP uygulamasında biz bunu asla yapmayız. Çünkü dışarıdan hazır verilen bilgi (ezber), beyinde kalıcı bir iz bırakmaz. Bizim amacımız, çocuğun o zorluğu aşacak yolu, yani “stratejiyi” kendisinin bulmasıdır.
Çocuk bir görevde takıldığında, uzman ona “Şöyle yap” demez. “Bunu daha önce nasıl çözmüştün?”, “Başka bir yol deneyebilir misin?” gibi sorularla beynini zorlar. Çocuk o an durur, düşünür, dener ve kendi zihinsel kaynaklarıyla bir çıkış yolu bulur. İşte o “Buldum!” dediği an, beyinde yeni ve sağlam bir sinir ağının örüldüğü andır. Strateji keşfi, çocuğun öğrenmeyi öğrenmesidir. Bu yöntemle kazanılan beceri, sadece o ders için değil hayatın her alanı için kalıcı hale gelir.
Türkçe okuma güçlüklerinde PREP protokolü nasıl uygulanır?
Türkçe, yapısı gereği sondan eklemeli ve yazıldığı gibi okunan bir dildir. Bu durum özellikle ardıl işlem becerilerine ciddi bir yük bindirir. Okuma sorunu yaşayan çocuklarda genellikle iki tip tablo görürüz: Ya harfleri birleştirip kelimeyi oluşturamazlar (kodlama hatası) ya da okurlar ama ne okuduklarını anlamazlar (anlama hatası).
PREP protokolü, “Global” ve “Köprü” adı verilen iki aşamalı bir sistemle çalışır. Global aşamada, harflerden ve rakamlardan bağımsız, oyun benzeri zihinsel egzersizler yapılır. Amaç çocuğun akademik kaygı duymadan (not korkusu olmadan) sadece düşünme becerisini geliştirmesidir. Beyin burada strateji üretmeyi öğrenir. Hemen ardından gelen Köprü aşamasında ise, az önce öğrenilen bu strateji doğrudan okuma materyaline uygulanır. Yani beyne “Bak az önce o şekilleri birleştirirken kullandığın yöntemi, şimdi bu kelimeyi okurken kullan” mesajı verilir. Bu transfer yöntemi sayesinde, çocuk farkında olmadan okuma hızını ve kalitesini artırır. Disleksi riski taşıyan çocuklarda bu yapılandırılmış yaklaşım karmaşayı düzenli bir sisteme dönüştürür.
Matematik becerilerini geliştirme ve Diskalkuli sürecinde neler yapılır?
Pek çok aile PREP’i sadece okuma ile ilişkilendirse de aslında matematik de tamamen aynı bilişsel zemin üzerinde yükselir. Matematik öğrenme güçlüğü yani Diskalkuli, temelde bir işlemleme hatasıdır. Matematik sadece sayıları toplamak değil mantıksal bir sırayı takip etmek ve uzamsal ilişkileri görmektir.
Ardıl işlem becerisi zayıf olan bir çocuk, çarpım tablosunu ezberleyemez çünkü ritmik bir diziyi hafızasında tutamaz. Eşzamanlı işlem becerisi zayıf olan ise “3 elma ile 2 elmayı topladım” diyebilir ama bunu “3+2=5” şeklindeki soyut denkleme dönüştürmekte zorlanır. Kurumlarımızda uyguladığımız matematik protokollerinde, çocuğun sadece işlem yapması değil “sayı hissi” kazanması hedeflenir. Dikkat ve planlama modülleriyle entegre edilen bu çalışmalarda, çocuğun dürtüsel hataları (işlemi sonuna kadar okumadan cevaplama gibi) azaltılır ve analitik düşünme becerisi geliştirilir.
Bilişsel profil belirleme ve CAS Testi kriterleri nelerdir?
Her çocuğun zihinsel parmak izi farklıdır. Ezbere, herkese aynı fotokopi kağıtlarıyla eğitim vermek tıbbi ve bilimsel etiğe uymaz. Bu nedenle müdahaleye başlamadan önce çocuğun bilişsel haritasını çıkarmamız şarttır. Bunun için CAS (Cognitive Assessment System) gibi uluslararası geçerliliği olan testler kullanırız. Bu test bize çocuğun “ne kadar zeki” olduğunu değil “zekasını nasıl kullandığını” gösterir.
Bu değerlendirme sonucunda şunları netleştiririz:
Güçlü bilişsel alanlar
Zayıf ve desteklenmesi gereken alanlar
Dikkat süresinin kalitesi
Planlama ve organizasyon becerisi
Çalışma hızı
Buna ek olarak çocuğun programa başlayabilmesi için bazı ön koşullar vardır. Bu ön koşullar sağlanmadan programa başlamak verimsiz olur.
Temel ön koşullar şunlardır:
29 harfi tanıyor olmak
En az 3-4 kelimelik komutları alabilmek
15 dakika masa başında dikkat sürdürebilmek
Aileler evde süreci nasıl destekler ve Uygulayıcı seçimi nasıl olmalıdır?
Bu süreçte en büyük yanılgı, ailenin evde öğretmen rolüne bürünmesidir. Ailelerden ricamız, çocuklarına evde ders anlatmamalarıdır; bu bizim işimiz. Sizin göreviniz, çocuğun bozulan özgüvenini tamir etmek ve ona duygusal yakıt sağlamaktır. PREP bir süreçtir ve beynin yeniden yapılanması zaman alır.
Haftada en az 2 seanslık bir yoğunlukla, ortalama 16-20 seans sonrasında günlük hayatta fark edilebilir değişimler görmeye başlarız. Ancak bu değişimlerin kalıcı olması için ev ortamının da destekleyici olması gerekir.
Ailelerin dikkat etmesi gerekenler şunlardır:
Çocuğu başkalarıyla kıyaslamamak
Küçük ilerlemeleri takdir etmek
Sabırlı olmak
Ödev baskısı yapmamak
Uyku düzenine dikkat etmek